نقد باهمستان بر پروژه شهر دانش

طرح «شهر دانش»، طرحی است جهت توسعه و ساماندهی دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران که از حدود ۲۰ سال پیش (اواسط دهه هفتاد) مصوبات آن آغاز شده و از حدود ۱۵ سال پیش (اوایل دهه هشتاد)  اقدامات اجرایی اش در قالب جذب سرمایه‌گذاری‌ها و تملک ابنیه و تخریب آنها کلید خورده است. با انتشار کلیاتی از طرح تصویب شده در ابتدای سال ۹۶ در سایت دانشگاه تهران۱،  باهمستان مطالعات خود را پیرامون بررسی ابعاد مختلف طرح از خلال مصاحبه‌هایی با مردم محلی و پیگیری نشست‌ها و گزارش‌های مرتبط آغاز کرد.

طرح شهر دانش توسط مهندسین مشاور دکتر صفامنش و همکاران تهیه شده است و با حمایت دکتر مهدی حجت، دکتر محسن حبیبی و دکتر پیروز حناچی در کمیسیون توسعه و سرمایه‌گذاری دانشگاه تهران، کمیسیون ماده ۵ و شورای عالی معماری و شهرسازی تصویب گردیده است. این طرح، در ابتدا با هدف افزایش کمی سرانه آموزشی و پژوهشی دو دانشگاه علوم پزشکی و دانشگاه تهران، و بعدها به قصد توسعه فضاهای آموزشی و پژوهشی و فناوری، جهت همکاری متقابل میان شهر و دانشگاه و ارتباط روزافزون دانشگاه و صنعت تهیه شده است. طبق این طرح، دانشگاه تهران از سمت شمال تا بلوار کشاورز، از سمت شرق تا خیابان وصال شیراز و از سمت غرب تا خیابان کارگر گسترش خواهد یافت.

در این سال‌ها، علاوه بر چالش‌های تعلیق ادواری طرح، کشمکش میان صاحبان املاک و کسب و کار با دولت و کارفرمایان طرح، فراز و نشیب‌های تامین مالی پروژه و تغییر مهندس مشاور تهیه کننده، که در گزارش های دیگر به آنها پرداخته شده است، اجرای طرح پیامدهای اجتماعی و اقتصادی فراوانی در پی داشته است که در ادامه به گوشه ای از آنها اشاره می شود.
یکی از مهم ترین پیامدهای اجتماعی طرح که به دلیل تملک، تخریب یا حصارکشی درصد زیادی از بناهای داخل طرح توسط دانشگاه بوجود آمده، مهاجرت تعداد کثیری از اهالی بافت، متروک شدن آن، و جایگزینی واحدهای اداری، تجاری یا انبارها در این محدوده است، که علاوه بر پراکنده نمودن اجتماع محلی و از بین بردن هویت اصیل محله، در ساعات غیر اداری منجر به ناامنی شده است. در‌واقع هویت این محله که خود، نقش پررنگی در تعریف هویت تاریخی و جمعی تهران دارد، قربانی برنامه‌ریزی از بالا و نبود هیچ گونه ارزیابی اجتماعی و فرهنگی از تأثیرات طرح شده است. این در حالیست که در اهداف طرح ادعای «هویت بخشی به کلان شهر تهران» مطرح شده است. آیا نابودی هویت و زدودن خاطره موجود و جایگزینی آن با هویتی جدید و دیکته شده از بالا، در تضاد با این هدف نیست؟ لازم به ذکر است که فرآیند ناتمام ۲۰ ساله تهیه و اجرای طرح، به فرآیندی فرسایشی برای ساکنان محله تبدیل شده و آسیب های اجتماعی و اقتصادی وارد شده بر آن‌ها در طول این دو دهه، حس تعلق آنان را به محیط زندگی‌شان تا حد زیادی کاسته است.

همچنین طرح پیامدهای اقتصادی به دنبال داشته است. با تغییرات حاصله تا کنون (مانند انتقال دانشکده دندان‌پزشکی به امیرآباد شمالی) بسیاری از کسبه‌های اطراف دانشگاه، که شغل مرتبط با دانشگاه داشتند مجبور به تغییر شغل یا ترک این محل شده‌اند. در حالی که «تطابق شغل کسبه با محیط دانشگاه» از اهداف طرح معرفی شده است. از سوی دیگر از راهکارهای رسیدن به اهداف طرح «استقرار ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ شرکت دانش بنیان، استقرار موسسات آموزشی و تخصصی فوق برنامه، فروشگاه محصولات فرهنگی و علمی، سالن‌های اجتماعات و سمینار و ایجاد پارک‌های فناوری» بیان شده است. این راهکارها از یک منطق سودآور با رویکرد انباشت سرمایه از طریق تجاری‌سازی دانش و آموزش ارائه شده و نتیجه‌ای جز دامن زدن به شکاف طبقاتی و انحصار دانش در خدمت طبقه ثروتمندتر جامعه را به دنبال نخواهد داشت. همچنین برچسب «افتادن درون طرح» و صادر نکردن مجوز ساخت و نوسازی و عدم مجوز فروش املاک به اشخاص حقیقی و حقوقی به غیر از دانشگاه عاملی مضاعف برای افول اقتصادی محله و ترک آن از سوی ساکنان بوده است.

تاکنون تملک ۶۴ درصد از زمین‌های مورد نظر با استفاده از وامی که از یونسکو برای پروژه تأمین شد و پس از آن پروژه به مدت ۸ سال به حالت تعلیق درآمد که منتشر نشدن گزارش‌های مالی و عدم شفافیت در این حوزه، در کنار تعلیق های ادواری طرح، شایعاتی را بین اهالی محله درباره فساد مالی در فرآیند اجرای پروژه را موجب شده است که باهمستان سندی در رد یا تایید آن پیدا نکرده است.

از منظر حق بر شهر، می توان گفت که در این پروژه همه چیز در خدمت دانشگاه تهران قرار می گیرد و هر مقدار بهای انسانی که لازم باشد برای آن پرداخت می‌شود. در واقع پیامد این طرح، تبدیل یک گتوی ۲۷ هکتاری در مرکز پایتخت به یک گتوی ۵۲ هکتاری در تسلط قشر «کارآفرین» است و در این راه سایر گروه‌های اجتماعی شهر نه تنها دیده نشده بلکه به راحتی حذف شده یا به حاشیه رانده می‌شوند.

از طرف دیگر، مشارکت ساکنان در فرآیندهای توسعه شهری که از مولفه‌های بارز حق بر شهر بشمار می رود، در فرآیند این طرح در نظر گرفته نشده‌ است. در مقدمات چنین طرح‌هایی طی فراخوان‌های عمومی برای ارائه طرح از جانب گروه‌های مختلف مسابقاتی برگزار می‌شود تا طرح‌های مختلف ارائه شوند و از بین آن‌ها طرح برگزیده انتخاب شود. اما سازوکار انتخاب مشاور، تهیه طرح و تصویب آن به صورت محرمانه و بدون اطلاع عموم یا مشارکت و مشورت گرفتن از مردم، نهادهای مردمی یا کارشناسان شهری صورت پذیرفته است. برگزاری نشستی پس از تصویب طرح به صورت یک جلسه  توجیهی با دعوت از فرهیختگان جامعه  دانشگاهی و حرفه‌ای،  بدون حضور ساکنان محلی که بیشترین تاثیر را از پیامدهای این طرح می‌پذیرند، خود نمایانگر نگاه از بالا و در نظر نگرفتن حقوق اقشار مختلف است.

در پایان باید اظهار داشت که تا کنون بخش عمده ای از فرآیندهای توسعه شهری در ایران تراژدی تکرارشونده‌ای از عدم شفافیت، نادیده گرفتن جامعه محلی، طرح‌های دیکته شده از بالا و پیامدهای فاجعه بار اقتصادی و اجتماعی بوده است. امید است پروژه شهر دانش، با جذب حساسیت طیف وسیعی از گروه‌های اجتماعی بتواند آغازی بر پایان این نوع نگرش منسوخ به توسعه شهری باشد.

پینوشت:‌ باهمستان پرونده‌ای در رابطه با گزارش‌ها و مقالات چاپ شده در خصوص طرح توسعه دانشگاه تهران تهیه کرده است که در پیوند(+) می‌توانید مشاهده کنید.

متن طرح کارگروه پیاده و دوچرخه باهمستان

کلیه فعالیت‌های باهمستان از ابتدا در دو مقیاس متفاوت صورت گرفته است: رویداد و پروژه. رویداد به فعالیت هایی دلالت دارد که روز محور است و باهمستان پس از تعیین روز مشخص برای رویداد بخصوص مجموعه ای از فعالیت ها را با کمک نیروهای داوطلب و گروه‌های همکار برنامه‌ریزی و در روز به خصوص برگزار می‌کند. از نمونه رویدادهای برگزار شده در سال نخست فعالیت باهمستان می‌توان به رویداد کوچه بهتر و رویداد روز شهر امن برای کودکان اشاره کرد. در مقابل پروژه در ساختار اجرایی باهمستان به آن دسته از فعالیت‌هایی اشاره دارد که برای دستیابی به هدفی معین برنامه‌ریزی و اجرا می‌شود. از این رو پروژه بر خلاف رویداد، به روز خاصی مقید نبوده و تا دستیابی به اهداف تعیین شده ادامه می‌یابد. در بازنگری صورت گرفته در ابتدای سال سوم فعالیت باهمستان، مقرر شد تا رویدادهای مستقل از برنامه و اولویت فعالیت‌های باهمستان حذف شده و رویدادها در راستای اهداف پروژه‌های باهمستان تعریف شود تا از رویکرد مقطعی و گذرا به مسائل پیچیده اجتماعی پرهیز شود و در عوض مقیاس محلی به فعالیت‌های باهمستان اضافه شود و پس از آن کارگروه محلی پیگیر پروژه تعریف شده در محله پاسگاه نعمت آباد بوده و همچنان فعالیت‌های این کارگروه ادامه دارد. در کنار این فعالیت‌ها کارگروه نشست هم با تعریفی نزدیک به رویدادهای یکروزه باهمستان نشست‌های مدنی حق بر شهر را برگزار می‌نمود.

در اواسط سال ۱۳۹۶ در پی آسیب شناسی‌های صورت گرفته در خصوص فعالیت‌های کارگروه نشست که مدتی فعالیتش به حالت تعلیق درآمده بود، ایجاد کارگروهی دیگر در جهت پرداختن به موضوعی خاص در قالب برنامه‌های متنوع در دستور کار قرارگرفت. در این راستا مجموعه‌ای از موضوعاتی که پیش از این در فعالیت‌های باهمستان به آنها پرداخته شده بود مورد بحث و بررسی قرار گرفت و در نهایت موضوع عابر پیاده و دوچرخه انتخاب شد.

در پیشینه فعالیت‌های باهمستان پرداختن به مساله عابران پیاده جایگاه ویژه‌ای داشته است. موضوع عابر پیاده از اولین روزهای فعالیت‌ باهمستان مورد توجه این سازمان مردم نهاد بود. اولین و دومین نشست مدنی حق بر شهر با موضوع «نقد و بررسی زیرگذر عابر پیاده در چهارراه ولیعصر» برگزار شد. پنجمین نشست مدنی حق بر شهر به موضوع «مساله پل عابر» پرداخت . در کنار آن تئاتر شورایی «وقتی خطر هست پل عابر چرا؟» هم با تمرکز بر همان مساله برگزار شد. اعضای باهمستان هم در مجمع سال ۱۳۹۵ مساله عابر پیاده را به عنوان یکی از اولویت‌های کاری باهمستان انتخاب نمودند. در کنار این موارد باهمستان از سال ۱۳۹۵ ضمن همکاری با کمپین «من هم خط عابر پیاده را می‌خوانم» دغدغه‌های خود در این زمینه را پیگیری کرده است. تدوین جزوه زیرگذر عابرپیاده پهار راه ولیعصر و نیز تدوین طرح کمیته پیاده و دوچرخه شورای شهر تهران که پس از پنجمین نشست در دستور کار باهمستان قرار گرفته بود از دیگر اقدامات صورت گرفته در این حوزه است.

چشم انداز:

باهمستان در سرلوحه فعالیت‌های خود پرداختن به گروه‌ها و منافع به حاشیه‌رانده شده در فرآیندهای توسعه شهری را مد نظر قرارداده است. در کنار این، نزدیک‌شدن به هر کدام از این موضوعات و گروه‌ها با رویکرد حق بر شهری از دیگر اولویت‌های باهمستان بوده است. در همین راستا پیگیری حق پیادگان و دوچرخه‌سوارها بر شهر به عنوان گروهی که در برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته تا کنون به کرات نادیده‌گرفته شده‌اند، ضرورت می‌یابد. با توجه به این اصول و چشم‌اندازهای کلی موارد زیر به صورت مشخص مورد توجه کارگروه پیاده و دوچرخه خواهد بود:

تلاش برای انسان محور شدن شهر، در برابر شهر ماشین محور
تلاش برای تضمین حق عابر پیاده به عنوان یک گروه به حاشیه رانده شده در شهر

اهداف:

اهداف مورد نظر این کارگروه عبارتند از:

پیگیری حق حرکت امن، سهل و پیوسته در سطح شهر.
حق مشارکت و تصمیم گیری افراد در پروژهای شهری (نظر افراد، ساکنان و گروه های ذینفع دیده و شنیده شوند.)
حق حضور و درنگ افراد در فضاهای شهری و فضاهای عمومی
حق افراد برای ایجاد فضاهای عمومی در شهر
حق بازتوریع فضاهای شهری
حق برخورداری از عرصه های عمومی باکیفیت
مقابله با خصوصی‌سازی یا نیمه عمومی ساختنِ فضاهای عمومی
در نظر گرفتن بسترهای فرهنگی به منظور ترغیب هر چه بیشتر افراد به حضور و پرسه زنی و گذران اوقات فراغت یا تردد در سطح شهر، در طراحی فضاهای شهری
تامین حق تردد افراد پیاده در سطح شهر: مساله پل‌ها و زیرگذرهای عابر پیاده
تامین شرایط مناسب جهت تردد پیاده گروه های دارای شرایط خاص که نیازمند شرایط و امکانات خاص جهت تردد در سطح شهر هستند (مانند کودکان، سالمندان، افراد توانخواه، والد همراه با کالسکه، زنان باردار و …)
این کارگروه اهداف فوق را در قالب آگاه سازی، فعال سازی و اقدام پیگیری خواهد نمود.

در این راستا تلاش می‌کند امکانات موجود برای انسان محور شدن شهر را فعال کند؛
اتفاقات خلاف این موضوع را مورد نقد قرار دهد؛
برنامه ها و تصمیمات در دست اجرا را با توجه به این موضوع و با نگاهی انتقادی مورد بررسی قرار دهد
در جهت بازبینی سیاست‌های ماشین محور حرکت کند.

اقدامات:

دو پروژه که پیش از این باهمستان به آنها پرداخته بود، برای شروع به کار این کارگروه انتخاب شدند. یکی مساله چهارراه ولیعصر و زیرگذر آن و دیگری کمیته عابرپیاده و دوچرخه شورای اسلامی شهر تهران ری و تجریش.

زیرگذر چهارراه ولیعصر:

زیرگذر چهارراه ولیعصر موضوع اولین نشست از سلسله نشست های مدنی حق بر شهر باهمستان هم بود. این زیرگذر ، از زمان احداث تا دوران بهره‌برداری، همواره مورد انتقاد و اعتراض باهمستان بوده، انتقادها جنبه‌های مختلفی از این پروژه را مورد توجه قرار میداد؛ از جمله عدم تامین امکانات حرکتی مناسب برای تمام گروه‌ها ، که با نرده‌کشی دور تا دور چهارراه موجب شد حق حرکت و حضور بخشی از ساکنان که ذینفعان این فضای شهری هستند، سلب شود.

از آنجایی که این پروژه می‌تواند نمونه‌ای از طرح‌های توسعه شهری باشد که فضای شهر را نه مکانی برای حضور، زندگی و فعالیت ساکنان شهری که مکانی برای تبلور کالبدی شهر می‌دانند، و متاسفانه نمونه‌های مشابه اینگونه اقدامات نه تنها در گذشته بلکه همچنان در طرح‌های در دست اجرا نیز قابل مشاهده است، پرداختن به آن یکی از اولویت‌های این کارگروه خواهد بود. فعالیت این کارگروه می‌تواند در جهت تغییر رویکرد مدیریت شهری که توسعه فضاهای زیرسطحی شهر و تسهیل صرف حرکت سواره را در پی دارد، و همچنین نیاز به حرکت به سمت سیاست‌های پیاده‌مداری در شهر، و حفظ فضاهای عمومی در اختیار عابرین پیاده تلاش کند.

کمیته پیاده و دوچرخه شورای شهر تهران، ری و تجریش:

طرح کمیته عابر پیاده و دوچرخه شورای شهر تهران هم پس از نشست پنجم و به پیشنهاد آقای صابری عضو شورای شهر تدوین گردید. (طرح مذکور در سایت باهمستان قابل مشاهده است.) این طرح پس از انتشار در سایت باهمستان در نشستی با دو تن از اعضای شورای پنجم در اختیار آنان نیز قرار داده شد تا پس از دریافت نظراتشان اقدام در جهت طرح آن در شورا و تلاش در جهت شکل گیری این کمیته ادامه پیدا کند. این موضوع یعنی تمامی پیگیریهای مرتبط با این طرح از تماس با نمایندگان و ایجاد تغییرات لازم در طرح تا تلاش برای شکل‌گیری کمیته و پیشبرد اهداف آن از دیگر اقدامات کارگروه است.

باهمستان در نظر دارد از کمک داوطلبانی که به این موضوعات علاقه مندند استفاده کند. به همین منظور علاقه‌مندان می‌توانند از طریق سایت باهمستان ثبت نام کنند.

داوطلبان حاضر در کارگروه پس از به نتیجه رسیدن اقدامات فوق یا همزمان با پیشبرد این اقدامات می‌توانند ذیل چشم‌اندازها و اهداف در نظر گرفته شده برای کارگروه (و با توجه به تعداد داوطلبان حاضر و توان، دغدغه و تخصص این افراد) اقدامات جدیدی را برای کارگروه تعیین نمایند.

مفاهیم:

۱- عابر پیاده

پیاده به شخصی که با پا حرکت کند، یا از وسایل دیگری (به غیر از دوچرخه) برای تسهیل این حرکت استفاده کند، اطلاق می‌شود. بنابراین افراد سوار بر صندلی چرخدار، روروک، کالسکه و افراد دارای عصای زیر بغل نیز در این دسته قرار می گیرند.
۲- دوچرخه‌سوار

در مفهوم مورد نظر کمیته، دوچرخه سوار به کسانی اطلاق می‌شود که از دوچرخه به عنوان وسیله نقلیه در مقیاس شهری استفاده می‌کنند. در این تعریف دوچرخه به عنوان بخشی از حمل و نقل عمومی و بدیلی برای حمل و نقل پایدار در نظر گرفته شده است و مفاهیم مربوط به دوچرخه سواری فراغتی و ورزشی مد نظر نیستند.
۳- شهر انسان محور

شهرهای انسان محور پیوندی ناگسستنی با سیاست های تولید فضا برای همه ساکنان شهر دارند. شهر انسان محور به شهری اطلاق می‌شود که “پاسخگوی نیازهای همه مردم یا قابل دسترس برای وسیع ترین طیف جامعه با توانایی های مختلف باشد.” فضاهایی شهری باید حقوق استفاده کنندگان، دسترسی و آزادی عمل آنان را تامین کنند. سیاست های اعمال شده بر فضاهای شهری بایستی تسهیل‌گر روابط اجتماعی بوده و در عرصه عمومی بتواند محور عمل اجتماعی قرار گیرد. تجربه‌های فضایی گوناگون شهروندان با مناسبات و تعاملات روزمره آنها همزمان باهم درفضاها شکل می‌گیرند و به فضا‌ها شکل می‌دهند.
این نگاه در تقابل با نگاه مدرنیستی به شهر، غلبه ی ماشین بر فضاهای شهری، فضاهای شهری نا امن به صورت شریان هایی تنها برای جا به جایی بین محل کار و خانه، و با نگاه غیرحمایتی نسبت به حضور و فعالیت زنان، سالخوردگان، کودکان و معلولان شکل می‌گیرد تا فضاهای شهری به فضاهایی که زمینه و امکان حضور و حرکت آزادانه و حق انتخاب ، تعامل چهره به چهره و گپ و گفتگو در آنها تضمین شده است بدل گردند.
۴- فضاهای عمومی

در مفهوم سازی فضای عمومی، درک اصطلاح عمومی در نگاه اول به همه ی مکان های واقعی برمی گردد که آزادانه در دسترس همه– فارغ از سن، جنس، نژاد، معلولیت جسمی یا دیگر ویژگی ها- قرار گرفته باشد. فضاهای عمومی، “زمینی است مشترک” که به عنوان عرصه ی دموکراتیکی برای زندگی عمومی ، مکان های تجمع آزاد، تعامل میان اعضای یک جامعه، صحنه ی فعالیت های کارکردی و آیینی، مکان داد و ستد و رفت و آمد که با کنترل تجاری یا نیروهای دولتی محدود نشده باشد. وجود مردم و رویدادها از مهم ترین کیفیت های فضای عمومی است. فضای عمومی باید دموکراتیک، واجد هویت و خاطره جمعی حاوی کیفیت هایی جهت برطرف کردن نیازهای سطوح مختلف تمامی اقشار باشد.
ساختار:
کارگروه متشکل از داوطلبانیست که با توجه به دغدغه خود در این حوزه به همکاری می‌پردازند. جلسات کارگروه به صورت هفتگی و با توافق داوطلبان تشکیل می‌شود، در هر جلسه یک نفر از حاضران مسئولیت نگارش صورتجلسه را بر عهده می‌گیرد و صورتجلسات مکتوب در دفتر باهمستان نگهداری خواهد شد.

همچنین جهت انجام هماهنگی‌ها و تبادل نظرات به صوورت غیر حضوری و یا به اشتراک گذاشتن مطالب و … گروهی تلگرامی که ادمین آن شماره باهمستان است، شکل خواهد گرفت و کلیه داوطلبان به گروه اضافه خواهند شد.

جهت جذب افرادی که از طریق سایت باهمستان و پر نمودن فرم همکاری نسبت به همکاری با کارگروه ابراز علاقه‌مندی می‌کنند، و نیز سایر افرادی که از مسیرهای دیگر علاقه خود را ابراز می‌کنند، ابتدا در جلسه‌ای با حضور اعضا فعالیت‌های کارگروه به آنها معرفی می‌شود و سپس در صورت تمایل می‌توانند با کارگروه همکاری نمایند.

در صورت نیاز به جذب داوطلب (بر اساس تشخیص اعضای کارگروه)‌ اعضا می‌توانند فراخوانی در خروجی‌های باهمستان منتشر کنند و از علاقه مندان دعوت به‌همکاری نمایند.

اصول:‌

رعایت تمام بندهای اساسنامه باهمستان

عدم حمایت از گروه ها و جریان های سیاسی

همکاری با سایر نهادها و ان جی اوها و برگزاری برنامه های مشترک

به کارگیری فرآیندهای مشارکتی

برای همکاری در این کارگروه، کلیک کنید (+).
برای دریافت پی‌دی‌اف این طرح کلیک کنید (+).

باهم‌صدا شویم،
مجمع حق بر شهر باهمستان