خودرو محوری و اثرات آن
با تاکید بر آلودگی هوا

|   احمد حاتمی |    داوطلب سازمان مردم‌نهاد «مجمع حق برشهر باهمستان» |
۲ دیماه ۹۶

آلودگی هوا از معضلات شایع کلان‌شهرها به خصوص کلان‌شهرهای کشورهای در حال توسعه از جمله ایران است. آلودگی هوا به دلیل تبعات منفی که بر سلامت عمومی دارد، همواره از جنبه منابع آلاینده در شهر موضوعی چالش برانگیز است. در این خصوص آمارها نشان می‌دهد حمل ونقل و ترافیک شهری مسئول بیش از ۴۰ درصد از آلودگی‌های هوا در مناطق شهری است (سلطانی، ۱۳۹۲). وسایل نقلیه با انتشار مقدار زیادی از آلاینده‌های هوا همانند مونواکسید کربن (co)،دی اکسید نیتروژن (No2)،دی اکسید سولفور (So2)،ذرات ریز معلق (Spm2)عناصر فرار الی (Voc)و سرب (Pb) و… تاثیرات منفی بر سلامت شهروندان می‌گذارد (Christopher Kennedy, 2005). مطالعات بسیار در این باره نشان داده است که شهروندانی که مستقیما در معرض استنشاق این آلودگی هستند همانند عابرین پیاده در هنگام سفر به محل کار یا از محل کار به منزل مستعد امراض مختلفی می‌شوند که از مهمترین آنها فشار خون بالا، سکته مغری، انفارکتوس میوکادر، بیماری‌های قلبی و عروقی  هستند. مشکلات مذکور تماما محصول رویکرد سنتی برنامه‌ریزی است.

محور چنین رویکردی به برنامه‌ریزی و تعیین ظرفیت شبکه و طراحی آن، تنها خودرو (معادل سورای) است. در مقابل سفرهای غیرکاری، سفرهای کوتاه و جابه‌جایی گروههای خاص (کودکان، معلولان، سالخوردگان) اهمیت چندانی ندارد و گزینه‌های پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری الگوهایی فرعی محسوب می‌شوند. گذری بر مدل‌ها و مطالعات سنتی بیانگر استیلای مفاهیمی چون سطح سرویس جاده، افزایش سرعت سواره، کاهش تاخیرهای ترافیکی، کاهش هزینه‌های استفاده از خوردو و در همه این بخش‌ها رد پای حضور قوی و مسلط خودرو بر انسان دیده می‌شود.

در این میان شهر تهران با جمعیت ساکن نزد یک به ۷/۸ میلیون نفر و با احتساب سفرهای روزانه که جمعیت شناور آن را به بیش از ۸/۵ میلیون و بر اساس بعضی گزارش‌ها تا ۱۲ میلیون  نفر در روز می‌رساند، بزرگترین کلان‌شهر در کشور و خاورمیانه است، که با مشکلات جدی و عدیده‌ای در سیستم حمل ونقل خود مواجه است. تا آنجا که از دید شهروندان تهرانی، مهمترین مشکل این شهر ترافیک و آلودگی هوا که آن نیز تا حدی ناشی از سیستم حمل ونقل موجود است معرفی شده است. اما متاسفانه بر خلاف تجربیات کشورهای پیشرفته که مانند هلند، آلمان، و دانمارک که چاره درمان ترافیک و آلودگی هوا را در سرمایه‌گذاری بر روی گزینه‌های حمل ونقل انسان محور مانند پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری گذاشتند (Potter& Skinner, 2000)، در شهر تهران توجه به سمت ساخت جاده و بزرگراه و خیابان است. به طوری که ۲هزار و ۷۰۰ کیلومتر معبر اصلی شامل بزرگراه و معابر شریانی وجود دارد که ۳۷۴ کیلومتر از آن بزرگراه‌ها و ۱۸۰ کلیومتر را رمپ و لوپ‌ها و ۲۹۹ کیلومتر را معابر محلی اصلی تشکیل می‌دهند. البته غیر از معابر مذکور بیش از ۳ هزار و ۱۰۰ کیلومتر هم محلی فرعی با عرض کمتر از ۸ متر وجود دارد.

اما با وجود اینها مشکلات حمل ونقل تهران به طور فزاینده روز به روز افزایش پیدا می‌کند، چرا که بیش از ۳ میلیون و ۶۰۰ هزار خودرو در تهران در حال تردد هستند و سالیانه ۴۰۰ هزار خودرو به سطح معابر شهری تهران افزوده می‌شود. با احتساب اینکه هر خودرو به چه میزان فضا اشغال می‌کند، مسلما باعث ترافیک سنگینی در سطح معابر تهران خواهد شد. اما خیابان‌های تهران تنها ظرفیت ۴۹۵ هزار خودرو را دارند. در واقع معابر شهر تهران بیش از ۷ برابر ظرفیت خود زیر عبور خودروها قرار دارد (بهزاد فر، ۱۳۸۸).

بنابراین چاره درمان حال و هوای آشفته تهران با ساختن خیابان و بزرگراه حل نمی‌شود، هر چه توجه مسئولین به این سمت باشد شهروندان هم بیشتر به وابستگی به خودرو تمایل دارند. همان طور که لوئیز مامفورد متخصص در مسائل شهرهای متروپلیتن می‌گوید، اضافه کردن خطوط بزرگراه برای مقابله با تراکم ترافیک، مانند شل کردن کمربند شما برای درمان چاقی است. بنابراین تنها راه حل برای نجات شهر تهران از این بن بست اکولوژیکی می‌تواند در توجه به تجربیات کشورهای موفق در حل مشکلات ناشی از ترافیک باشد، که عمدتا از طریق مهیا ساختن زیر ساخت‌های لازم برای دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی و سرمایه‌گذاری در ترویج فرهنگ حمل ونقل انسان محور در بین شهروندان است.

 

منابع متن:
سلطانی، علی، (۱۳۹۲)، مباحثی در حمل و نقل شهری با تاکید بر رویکرد پایداری، دانشگاه شیراز
بهزاد فر، مصطفی، (۱۳۸۸)، فناوری ارتباطات از دور و الزامات کالبدی-راهبردی سامانه فضایی شهر تهران، ویژه نامه علمی-تخصصی نشریه همگامان، شماره ۲

Christopher Kennedy, Eric Miller, Amer Shalaby, Heather Maclean & Jesse Coleman, (2005), The Four Pillars of Sustainable Urban Transportation, Transport Reviews, Vol. 25, No. 4, 393–۴۱۴, July 2005
Potter, S. & Skinner, M. (2000), “On transport integration: a contribution to better understanding”, Journal of Futures, Vol. 32, Pages 275-287

منبع اطلاعات پوستر (+)