متن طرح کارگروه مسکن

 

متن طرح کارگروه مسکن مجمع حق برشهر باهمستان

طبق روال فعالیت‌های مجمع حق بر شهر باهمستان در چندسال گذشته، تیم‌اجرایی وظیفه خود می‌داند هر زمان که ظرفیت و توان اعضای تیم اجازه داد، اولویت‌های منتخب اعضا در مجمع سالیانه را در دستور کار قرار دهد. خرداد ۱۳۹۵ حق عابر پیاده به عنوان اولویت اعضای باهمستان انتخاب و در پی آن شهریور ۱۳۹۶ طرح کارگروه پیاده و دوچرخه توسط تیم‌اجرایی تدوین و کارگروه تشکیل شد و هم اکنون نیز مشغول فعالیت است. مهر ۹۷ نیز حق مسکن به عنوان اولویت اعضا در مجمع سالیانه باهمستان انتخاب شد و تیم‌اجرایی بر آن است تا با در اولویت قرار دادن این موضوع طرح کارگروه مسکن را ارائه و از داوطلبین علاقمند به این حوزه دعوت به همکاری کند. بی‌شک انتخاب این موضوع توسط اعضا بی‌ارتباط با بحرانی شدن مساله مسکن و درگیری روزانه گروه بزرگی از افراد جامعه نیست. امید است پیشینه فعالیت‌های باهمستان و تجارب آن حول مسئله مسکن که به شرح مختصر آن خواهیم پرداخت، به پیشبرد فعالیت‌های کارگروه مسکن کمک کند.

طرح مساله:

مساله مسکن که در شرایط کنونی ایران بهتر است از آن با عنوان بحران مسکن یاد کنیم، پیشینه‌ای طولانی دارد؛ اما به نظر می‌رسد تا پیش از دهه ۲۰ و ۳۰ شمسی و تصمیم‌ برای مدرن‌کردن کشور و توسعه برون‌زا، به عنوان مشکلی فراگیر و معضلی حائز اهمیت که اسباب نگرانی دولت‌ها و وخامت وضع زندگی مردمان باشد، مطرح نبوده است. با شروع پروژه مدرن‌سازی، تغییر ماهیت و کارکرد شهرها و در نتیجه رشد روز افزون مهاجرت از روستا به شهر، مساله مسکن به مشکلی پیش روی دولت‌ها تبدیل شد. تعریف سرفصلی با عنوان «مسکن کم‌درآمدها» در «طرح عمرانی ۷ ساله» در سال ۱۳۲۷ و تاسیس بانک ساختمانی در سال ۱۳۳۴ و همچنین اقدامات محدودی نظیر ساخت خانه‌های چهارصددستگاه برای کارمندان کم‌درآمد دولت، ساختمان‌های کوی کارگران اصفهان، هزار دستگاه نازی‌آباد برای سیل‌زدگان جنوب شهر تهران، بلوک‌های نازی‌آباد برای پاسبانان شهربانی، و کوی کن برای کارکنان دولت، از نشانه‌های مساله شدن مسکن در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ است.

با شروع دهه ۴۰ و شکل‌گیری نهادهای جدیدی چون وزارت آبادانی و مسکن، احداث زیربناها، جاده‌ها و سدها، اجرای اصلاحات ارضی، فلج شدن اقتصادی کشاورزی، ظهور اقتصاد صنعتی و هجوم سرمایه به شهر، شاهد موج جدید مهاجرت از روستا به شهرها هستیم. پدیده‌ای که مسکن را به مسئله‌ای اساسی و زمین را از منبعی طبیعی به کالایی خصوصی و قابل عرضه در بازار تبدیل کرد. نتیجه قهری این کالایی شدن، قشربندی شهر بر اساس قیمت زمین و رانده شدن تهیدستان غیرمتشکل شهری از محدوده شهر به سکونتگاه‌های بیرون شهر بود. به علاوه در سال ۱۳۴۹ نیز با تصویب اولین طرح جامع شهر تهران، معروف به طرح فرمانفرماییان، و با هدف تبدیل تهران به شهری بزرگ و مفخم و در شان نظام شاهنشاهی، مبنای قطعه بندی زمین ۲۷۰ متر مربع در نظر گرفته شد. این مسئله با شهروند زدایی کم‌درآمدها و طرد اجتماعی کسانی که توان خرید یا اجاره خانه‌های ساخته شده در قطعات ۲۷۰ متری را نداشتند همراه و منجر به ایجاد هسته‌های اسکان غیر رسمی شد.

سالهای بعد از انقلاب اسلامی که عنوان انقلاب پابرهنگان و مستضعفین را نیز به دنبال داشت، علی‌رغم تلاش تهیدستان برای تصرف خانه‌های خالی و حضور در شهر با توسل به شعارهای انقلاب و متن فرمان تاسیس بنیاد مسکن و حساب ۱۰۰ امام، سیاست‌های کنترل دولت بر سیاستهای انقلابی و نیروهای عدالتخواه غلبه کرد و در نتیجه شاهد رشد فزاینده سکونتگاههای غیررسمی در داخل و خارج شهر تهران بودیم. بنابراین سیاست‌های دهه ۶۰ و اقتصاد کوپنی اگرچه کارمندان و گروه‌های دیوان‌سالار دولتی را تا حدی بهره‌مند کرد اما علی‌رغم ارائه طرح «شهرهای جدید» از سوی وزارت مسکن و شهرسازی، ساخت شهرهایی چون پردیس و پرند و تلاش برای استطاعت‌پذیر کردن مسکن در این شهرها برای تهیدستان، به دلیل عدم توجه به نیازهای واقعی مهاجران و نبود زیرساخت‌های لازم از جذب و حمایت این گروه بازماند و آنها را به سیاست‌های خصوصی سازی و تعدیل اقتصادی سالهای بعد از جنگ سپرد. آزادسازی و خصوصی‌سازی که در حیطه سیاست‌های شهری خود را با مصوبه خودکفایی شهرداری تهران نشان داد، در کنار وضعیت پسا جنگی و نبود زیرساخت‌های لازم برای تولید صنعتی، سرمایه‌ها را روانه فرآیند ساخت و ساز کرد. فرآیندی که کم و بیش تا امروز ادامه داشته و سازندگان قدرتمند مسکن، ملاکان، شهرداری و بانک‌های دولتی و غیردولتی را کنار هم نگه داشته است. کسانی که با افزایش سهم زمین در هزینه‌های ساخت و ساز و هجوم سرمایه‌های سوداگر به بازار سبب‌ساز کاهش تولید مسکن ارزان شوند و روزبه‌روز بر تعداد کسانی که قدرت خرید مسکن را از دست می‌دهند بیافزایند.

در این بین طرح‌هایی مانند مسکن مهر نیز به عنوان پاسخی دم‌دستی به مسئله مسکن، دولت که در آن متعهد بود سالانه یک و نیم میلیون واحد مسکونی در سطح کشور بسازد، تا پایان دولت دهم تنها ۱/۲ میلیون واحد به متقاضیان تحویل داد. این طرح به دلیل مشکلاتی چون تعجیل در ساخت مسکن‌ها بدون مطالعه و جانمایی دقیق، فاصله‌های چند کیلومتری شهرک‌ها از شهر، مشکلات زیربنایی و هزینه‌ی تامین زیرساخت‌ها، ضعف دسترسی به خدمات، عدم امنیت کافی و هزینه‌های زیاد رفت‌وآمد به سیاهچاله‌های فقر تبدیل شد، و برنده باز هم انبوه‌سازان و پیمانکاران بزرگ بودند؛ کسانی‌که قرار بود مسکن‌ها به آنها تعلق بگیرد (زنان سرپرست خانوار، مهاجرین، کارمندان، کسانیکه از انقلاب تاکنون از طرح های حمایتی مسکن بهره‌ای نبرده بودند و افرادی که از سال ۱۳۸۴ فاقد زمین یا ملک بوده‌اند) باز هم بی‌بهره ماندند.

نتیجه توسعه برون‌زا، سیاست‌های نئولیبرالی مبتنی بر خصوصی‌سازی و تعدیل اقتصادی و حذف سیاست‌هایی در راستای اجتماعی کردن مسئله مسکن طی این سال‌ها، این است که طبق آمار ارائه شده توسط عباس آخوندی وزیر سابق راه و شهرسازی اکنون بیش از یک سوم جمعیت ایران در وضعیت بد مسکنی به سر می‌برند. بحران مسکن به گونه‌ای است که به طور تقریبی یک خانوار با درآمد متوسط باید درآمد ۵/۱۱ سال خود را برای خرید یک واحد مسکونی معمولی هزینه کند. و این در حالیست که به گفته مشاور برنامه‌ریزی و تامین مالی وزیر راه و شهرسازی میزان سرمایه‌های خفته در مسکن‌های خالی برابر با ۲۰ میلیارد (یعنی براربا درآمدهای نفتی) است. سوداگری در بازار مسکن و حمایت مستقیم و غیرمستقیم دولت از این سیاست وضعیت مسکن را در شرایطی قرار داده که روز به روز بر تعداد افرادی که تامین مسکن مناسب برایشان دشوار است افزوده می‌شود. این مساله لزوم چالش کشیدن سیاست‌های حاکم بر مسکن و مطالبه حق مسکن را به عنوان حق ساکنان بر شهر ضروری می‌کند. مجمع حق بر شهر باهمستان با تکیه به رای اعضا و حمایت داوطلبین بر آن است تا در کارگروه مسکن باهمستان و در چارچوب مفاهیم، اهداف، ساختار، اصول و اهداف زیر این حق را پیگیری و مطالبه کند.

مفاهیم:

حق مسکن: داشتن مسکن مناسب از حقوق بنیادین ساکنان هر شهری به حساب می‌آید. این حق در قانون اساسی ملت‌ها، از جمله ایران، و در اعلامیه جهانی حقوق بشر به رسمیت شناخته شده است و دولت‌ها موظف به تامین مسکن متعارف برای ساکنان آن هستند. بر اساس اصل ۳۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز داشتن مسکن متناسب با نیاز، حق هر فرد و خانواده ایرانی است. دولت موظف است با رعایت اولویت برای آنها که نیازمندترند، به خصوص روستانشینان و کارگران، زمینه اجرای این اصل را فراهم کند.

اسکان غیررسمی: برنامه‌ریزی تهیدستان غیرمتشکل شهری برای حذف برای تامین سرپناه و هزینه‌های مسکن از سبد هزینه‌های خانوار، در جامعه‌ای که در آن برای تهیدستان برنامه‌ای وجود ندارد.

مسکن اجتماعی: منظور از مسکن اجتماعی، تامین شرایط مناسب برای از میان بردن شکاف میان عرضه و تقاضای مسکن است. این مهم می‌تواند با پرداخت یارانه‌های خرید و اجاره به متقاضیان یا از طریق تامین ماب‌التفاوت قیمت مورد نظر عرضه‌کننده و توان متقاضی پیگیری شود.

پیشینه فعالیت‌های باهمستان:

فعالیت‌های باهمستان، مبتنی بر پیگیری منافع و حقوق افراد به حاشیه رانده شده در فرآیند توسعه شهری است و نزدیک شدن به هر کدام از این موضوعات و گروه‌ها با رویکرد حق بر شهر از اولویت‌های باهمستان است. اعضای باهمستان با توجه به وضعیت نابه‌سامان مسکن در شهر در دومین مجمع عمومی باهمستان که مهرماه سال ۱۳۹۷ برگزار شد، موضوع حق مسکن را به عنوان یکی از اولویت‌های باهمستان در دوسال آینده انتخاب کردند؛ از این‌رو باهمستان تهیه و تدوین طرحی با موضوع حق مسکن را در قالب یکی از کارگروه‌های باهمستان در دستور کار قرار داد.

حق مسکن یکی از موضوعاتی است که باهمستان طی فعالیت‌هایش به آن پرداخته و مورد بحث و بررسی قرار داده است. نهمین نشست مدنی باهمستان با عنوان «خیابان حق من است: تقابل حضور خیابان‌خواب‌ها در شهر» درباره‌ی موضوع خیابان‌خوابی در محله‌ی هرندی که به‌طور مستقیم با مساله درگیر بود، برگزار شد تا از این طریق بستری برای گفت‌و‌گوی مدنی پیرامون یکی از مهم‌ترین موضوعات اقتصادی و اجتماعی شهر فراهم کند. دهمین نشست باهمستان نیز با عنوان «پرس‌و‌جو پیرامون مسائل محله اسلام‌آباد» درمحله‌ی شهرک نیایش (اسلام‌آباد) برگزار شد. داوطلبان کارگروه نشست، طی سه ماه حضور در محله برای آشنایی مستقیم با مسائل مردم و راهکار‌های آنها، همراه با اهالی محل نشستی را با حضور مشاور وزیر راه و شهرسازی و نماینده شورای عالی معماری و شهرسازی در مسجد محله برگزار کردند.

از دیگر اقدامات باهمستان در حوزه مسکن، تدوین پرونده «شهر دانش» است. این پرونده پیرامون طرح گسترش دانشگاه تهران است که طی سال‌ها درصد بالایی از ساختمان‌های محدوده‌ی طرح را به تملک در آورده است. باهمستان با هدف کسب اطلاعات پیرامون جزئیات طرح و پیامدهای اجتماعی آن، مجموعه‌‌ای فراهم آورد که شامل‌ گزارش صحبت با اهالی محل، گزارش نشست‌های تخصصی با محوریت طرح توسعه دانشگاه تهران و بازخوردهای افراد دغدغه‌مند و تشکل‌های دانشجویی است. همچنین در سال ۹۷ هنگام اعتراضات اهالی ده‌ونک برای جلوگیری از اقدام دانشگاه الزهرا در تصاحب خانه‌های این اهالی، باهمستان با رفتن به محله، گفتگو با مردم آنجا، ارتباط با گروه‌های دانشجویی فعال در همین زمینه،‌ و نیز گفتگو با برخی اساتید دانشگاه سعی کرد نشستی با حضور نماینده دانشگاه و اهالی ده‌ونک در داخل دانشگاه الزهرا ترتیب دهد، که متاسفانه با وجود پیگیری‌های فراوان با مخالفت دانشگاه روبرو شد.

تا کنون بیشتر فعالیت‌های باهمستان در خصوص به رسمیت شناختن حق مسکن برای ساکنین بافت‌های غیر رسمی و اعتراض به نادیده‌گرفتن حق مسکن اهالی این محلات توسط مدیریت شهری انجام شده است، که در قالب نشست‌ها و حول مطالبه پاسخگویی مدیریت شهری در قبال خواسته مردم انجام شده است.

نمایی از کارگروه مسکن باهمستان:

فعالیت باهمستان همواره با تمرکز بر افراد، گروه‌‌‌‌ها و حقوق به حاشیه رانده شده در فرایند توسعه شهری بوده‌است. بنابراین کارگروه مسکن نیز با هدف پیگیری حق مسکن افراد و گروه‌هایی که در سیاست‌های شهری نادیده گرفته شده‌اند (کاتون‌خواب‌ها، حاشیه‌نشینان، ساکنین مسکن غیررسمی، اجاره‌نشین‌ها، مهاجران، فرودستان شهری و . . .) طرح‌ریزی شده است. نوع فعالیت‌ها، نحوه پرداخت به مسائل و انتخاب موضوعات با توجه به اصول باهمستان توسط اعضای کارگروه و طی فرآیندی جمعی تعیین خواهد شد.

ساختار:

کارگروه‌ها در باهمستان متشکل از داوطلبانی هستند که با توجه به دغدغه خود در این حوزه برای همکاری اعلام آمادگی می‌کنند. جلسات کارگروه به صورت هفتگی و با توافق داوطلبان تشکیل می‌شود، در هر جلسه یک نفر از حاضران مسئولیت نگارش صورتجلسه را بر عهده می‌گیرد و صورت‌جلسه‌های مکتوب در دفتر باهمستان نگهداری خواهد شد.همچنین جهت انجام هماهنگی‌ها و تبادل نظر به صورت غیرحضوری و یا به اشتراک گذاشتن مطالب و … گروهی تلگرامی که مسئول آن روابط عمومی باهمستان است، شکل خواهد گرفت و کلیه داوطلبان به گروه اضافه خواهند شد.

جهت جذب افرادی که از طریق سایت باهمستان و پر کردن فرم همکاری نسبت به همکاری با کارگروه اعلام آمادگی می‌کنند، و نیز سایر افرادی که از مسیرهای دیگر علاقه خود را ابراز می‌کنند، ابتدا در جلسه‌ای با حضور اعضا فعالیت‌های کارگروه به آنها معرفی می‌شود و سپس در صورت تمایل می‌توانند با کارگروه همکاری و در جلسات شرکت کنند.

در صورت نیاز به جذب داوطلب (بر اساس تشخیص اعضای کارگروه) اعضای کارگروه می‌توانند فراخوانی در خروجی‌های باهمستان منتشر کرده و از علاقه‌مندان دعوت به همکاری کنند.

اهداف:

۱. به‌ رسمیت شناختن حق سرپناه

۲. پیگیری تحقق اصل ۳۱ قانون اساسی : داشتن مسکن متناسب با نیاز، حق هر فرد و خانواده ایرانی است. دولت موظف است با رعایت اولویت برای آنها که بیشتر نیازمندند، به خصوص روستانشینان و کارگران زمینه اجرای این اصل را فراهم کند.

۳. تلاش برای اصلاح، اجرا و تصویب قوانین تامین کننده حق مسکن برای دهک‌های اول درآمدی جامعه

۴. دیده شدن حق سرپناه در برنامه‌ها و اسناد توسعه

۵. حساسیت‌سازی و آگاهی‌بخشی نسبت به حق مسکن

اصول:‌

۱. رعایت تمامی بندهای اساسنامه‌ی باهمستان

۲. عدم حمایت از گروه‌ها و جریان‌های سیاسی

۳. همکاری با سایر نهادها، سمن‌ها و برگزاری برنامه‌های مشترک

۴. به‌کارگیری فرآیندهای مشارکتی

منابع:‌

۱. پیران، پرویز، از اسکان غیررسمی تا آسمان نایابی: در جست و جوی راه حل، هفت‌شهر، شماره ۲۳، زمستان ۸۷.
۲. پیران، پرویز،تحلیل جامعه شناختی از مسکن شهری در ایران: اسکان غیر رسمی، نامه انجمن جامعه شناسی ایران.
۳. کامروا، محمدعلی،شهرسازی معاصر ایران ۱۳۴۲- ۱۳۹۲، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۹۷
۴. اطهاری، کمال، عدالت رسمی و عدالت عینی در قانون گذاری، نشریه مجلس و پژوهش، شماره ۵۱، تابستان۱۳۸۵، ص ۴۱-۵۶
۵. طرح جامع مسکن، وزارت مسکن و شهرسازی، خرداد۸۵
۶. گزارش کارشناسی طرح مسکن اجتماعی ( مسکن مستمری بگیران کم‌درآمد)، موسسه عالی پژوهش تامین اجتماعی، تدوین: جمیله علی حسینی، ناظر علمی: فردین یزدانی، ۲۰ فروردین۹۵
۷. تابناک، ۱۹شهریور ۱۳۹۶، کد خبر ۷۲۸۷۳۰
۸. روزنامه شرق، ۲۵ آبان ۹۴

برای همکاری در این کارگروه، کلیک کنید (+).
برای دریافت پی‌دی‌اف این طرح کلیک کنید (+).

باهم‌صدا شویم،
مجمع حق بر شهر باهمستان

نقد باهمستان بر پروژه شهر دانش

طرح «شهر دانش»، طرحی است جهت توسعه و ساماندهی دانشگاه تهران و دانشگاه علوم پزشکی تهران که از حدود ۲۰ سال پیش (اواسط دهه هفتاد) مصوبات آن آغاز شده و از حدود ۱۵ سال پیش (اوایل دهه هشتاد)  اقدامات اجرایی اش در قالب جذب سرمایه‌گذاری‌ها و تملک ابنیه و تخریب آنها کلید خورده است. با انتشار کلیاتی از طرح تصویب شده در ابتدای سال ۹۶ در سایت دانشگاه تهران۱،  باهمستان مطالعات خود را پیرامون بررسی ابعاد مختلف طرح از خلال مصاحبه‌هایی با مردم محلی و پیگیری نشست‌ها و گزارش‌های مرتبط آغاز کرد.

طرح شهر دانش توسط مهندسین مشاور دکتر صفامنش و همکاران تهیه شده است و با حمایت دکتر مهدی حجت، دکتر محسن حبیبی و دکتر پیروز حناچی در کمیسیون توسعه و سرمایه‌گذاری دانشگاه تهران، کمیسیون ماده ۵ و شورای عالی معماری و شهرسازی تصویب گردیده است. این طرح، در ابتدا با هدف افزایش کمی سرانه آموزشی و پژوهشی دو دانشگاه علوم پزشکی و دانشگاه تهران، و بعدها به قصد توسعه فضاهای آموزشی و پژوهشی و فناوری، جهت همکاری متقابل میان شهر و دانشگاه و ارتباط روزافزون دانشگاه و صنعت تهیه شده است. طبق این طرح، دانشگاه تهران از سمت شمال تا بلوار کشاورز، از سمت شرق تا خیابان وصال شیراز و از سمت غرب تا خیابان کارگر گسترش خواهد یافت.

در این سال‌ها، علاوه بر چالش‌های تعلیق ادواری طرح، کشمکش میان صاحبان املاک و کسب و کار با دولت و کارفرمایان طرح، فراز و نشیب‌های تامین مالی پروژه و تغییر مهندس مشاور تهیه کننده، که در گزارش های دیگر به آنها پرداخته شده است، اجرای طرح پیامدهای اجتماعی و اقتصادی فراوانی در پی داشته است که در ادامه به گوشه ای از آنها اشاره می شود.
یکی از مهم ترین پیامدهای اجتماعی طرح که به دلیل تملک، تخریب یا حصارکشی درصد زیادی از بناهای داخل طرح توسط دانشگاه بوجود آمده، مهاجرت تعداد کثیری از اهالی بافت، متروک شدن آن، و جایگزینی واحدهای اداری، تجاری یا انبارها در این محدوده است، که علاوه بر پراکنده نمودن اجتماع محلی و از بین بردن هویت اصیل محله، در ساعات غیر اداری منجر به ناامنی شده است. در‌واقع هویت این محله که خود، نقش پررنگی در تعریف هویت تاریخی و جمعی تهران دارد، قربانی برنامه‌ریزی از بالا و نبود هیچ گونه ارزیابی اجتماعی و فرهنگی از تأثیرات طرح شده است. این در حالیست که در اهداف طرح ادعای «هویت بخشی به کلان شهر تهران» مطرح شده است. آیا نابودی هویت و زدودن خاطره موجود و جایگزینی آن با هویتی جدید و دیکته شده از بالا، در تضاد با این هدف نیست؟ لازم به ذکر است که فرآیند ناتمام ۲۰ ساله تهیه و اجرای طرح، به فرآیندی فرسایشی برای ساکنان محله تبدیل شده و آسیب های اجتماعی و اقتصادی وارد شده بر آن‌ها در طول این دو دهه، حس تعلق آنان را به محیط زندگی‌شان تا حد زیادی کاسته است.

همچنین طرح پیامدهای اقتصادی به دنبال داشته است. با تغییرات حاصله تا کنون (مانند انتقال دانشکده دندان‌پزشکی به امیرآباد شمالی) بسیاری از کسبه‌های اطراف دانشگاه، که شغل مرتبط با دانشگاه داشتند مجبور به تغییر شغل یا ترک این محل شده‌اند. در حالی که «تطابق شغل کسبه با محیط دانشگاه» از اهداف طرح معرفی شده است. از سوی دیگر از راهکارهای رسیدن به اهداف طرح «استقرار ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ شرکت دانش بنیان، استقرار موسسات آموزشی و تخصصی فوق برنامه، فروشگاه محصولات فرهنگی و علمی، سالن‌های اجتماعات و سمینار و ایجاد پارک‌های فناوری» بیان شده است. این راهکارها از یک منطق سودآور با رویکرد انباشت سرمایه از طریق تجاری‌سازی دانش و آموزش ارائه شده و نتیجه‌ای جز دامن زدن به شکاف طبقاتی و انحصار دانش در خدمت طبقه ثروتمندتر جامعه را به دنبال نخواهد داشت. همچنین برچسب «افتادن درون طرح» و صادر نکردن مجوز ساخت و نوسازی و عدم مجوز فروش املاک به اشخاص حقیقی و حقوقی به غیر از دانشگاه عاملی مضاعف برای افول اقتصادی محله و ترک آن از سوی ساکنان بوده است.

تاکنون تملک ۶۴ درصد از زمین‌های مورد نظر با استفاده از وامی که از یونسکو برای پروژه تأمین شد و پس از آن پروژه به مدت ۸ سال به حالت تعلیق درآمد که منتشر نشدن گزارش‌های مالی و عدم شفافیت در این حوزه، در کنار تعلیق های ادواری طرح، شایعاتی را بین اهالی محله درباره فساد مالی در فرآیند اجرای پروژه را موجب شده است که باهمستان سندی در رد یا تایید آن پیدا نکرده است.

از منظر حق بر شهر، می توان گفت که در این پروژه همه چیز در خدمت دانشگاه تهران قرار می گیرد و هر مقدار بهای انسانی که لازم باشد برای آن پرداخت می‌شود. در واقع پیامد این طرح، تبدیل یک گتوی ۲۷ هکتاری در مرکز پایتخت به یک گتوی ۵۲ هکتاری در تسلط قشر «کارآفرین» است و در این راه سایر گروه‌های اجتماعی شهر نه تنها دیده نشده بلکه به راحتی حذف شده یا به حاشیه رانده می‌شوند.

از طرف دیگر، مشارکت ساکنان در فرآیندهای توسعه شهری که از مولفه‌های بارز حق بر شهر بشمار می رود، در فرآیند این طرح در نظر گرفته نشده‌ است. در مقدمات چنین طرح‌هایی طی فراخوان‌های عمومی برای ارائه طرح از جانب گروه‌های مختلف مسابقاتی برگزار می‌شود تا طرح‌های مختلف ارائه شوند و از بین آن‌ها طرح برگزیده انتخاب شود. اما سازوکار انتخاب مشاور، تهیه طرح و تصویب آن به صورت محرمانه و بدون اطلاع عموم یا مشارکت و مشورت گرفتن از مردم، نهادهای مردمی یا کارشناسان شهری صورت پذیرفته است. برگزاری نشستی پس از تصویب طرح به صورت یک جلسه  توجیهی با دعوت از فرهیختگان جامعه  دانشگاهی و حرفه‌ای،  بدون حضور ساکنان محلی که بیشترین تاثیر را از پیامدهای این طرح می‌پذیرند، خود نمایانگر نگاه از بالا و در نظر نگرفتن حقوق اقشار مختلف است.

در پایان باید اظهار داشت که تا کنون بخش عمده ای از فرآیندهای توسعه شهری در ایران تراژدی تکرارشونده‌ای از عدم شفافیت، نادیده گرفتن جامعه محلی، طرح‌های دیکته شده از بالا و پیامدهای فاجعه بار اقتصادی و اجتماعی بوده است. امید است پروژه شهر دانش، با جذب حساسیت طیف وسیعی از گروه‌های اجتماعی بتواند آغازی بر پایان این نوع نگرش منسوخ به توسعه شهری باشد.

پینوشت:‌ باهمستان پرونده‌ای در رابطه با گزارش‌ها و مقالات چاپ شده در خصوص طرح توسعه دانشگاه تهران تهیه کرده است که در پیوند(+) می‌توانید مشاهده کنید.

متن طرح کارگروه پیاده و دوچرخه باهمستان

کلیه فعالیت‌های باهمستان از ابتدا در دو مقیاس متفاوت صورت گرفته است: رویداد و پروژه. رویداد به فعالیت هایی دلالت دارد که روز محور است و باهمستان پس از تعیین روز مشخص برای رویداد بخصوص مجموعه ای از فعالیت ها را با کمک نیروهای داوطلب و گروه‌های همکار برنامه‌ریزی و در روز به خصوص برگزار می‌کند. از نمونه رویدادهای برگزار شده در سال نخست فعالیت باهمستان می‌توان به رویداد کوچه بهتر و رویداد روز شهر امن برای کودکان اشاره کرد. در مقابل پروژه در ساختار اجرایی باهمستان به آن دسته از فعالیت‌هایی اشاره دارد که برای دستیابی به هدفی معین برنامه‌ریزی و اجرا می‌شود. از این رو پروژه بر خلاف رویداد، به روز خاصی مقید نبوده و تا دستیابی به اهداف تعیین شده ادامه می‌یابد. در بازنگری صورت گرفته در ابتدای سال سوم فعالیت باهمستان، مقرر شد تا رویدادهای مستقل از برنامه و اولویت فعالیت‌های باهمستان حذف شده و رویدادها در راستای اهداف پروژه‌های باهمستان تعریف شود تا از رویکرد مقطعی و گذرا به مسائل پیچیده اجتماعی پرهیز شود و در عوض مقیاس محلی به فعالیت‌های باهمستان اضافه شود و پس از آن کارگروه محلی پیگیر پروژه تعریف شده در محله پاسگاه نعمت آباد بوده و همچنان فعالیت‌های این کارگروه ادامه دارد. در کنار این فعالیت‌ها کارگروه نشست هم با تعریفی نزدیک به رویدادهای یکروزه باهمستان نشست‌های مدنی حق بر شهر را برگزار می‌نمود.

در اواسط سال ۱۳۹۶ در پی آسیب شناسی‌های صورت گرفته در خصوص فعالیت‌های کارگروه نشست که مدتی فعالیتش به حالت تعلیق درآمده بود، ایجاد کارگروهی دیگر در جهت پرداختن به موضوعی خاص در قالب برنامه‌های متنوع در دستور کار قرارگرفت. در این راستا مجموعه‌ای از موضوعاتی که پیش از این در فعالیت‌های باهمستان به آنها پرداخته شده بود مورد بحث و بررسی قرار گرفت و در نهایت موضوع عابر پیاده و دوچرخه انتخاب شد.

در پیشینه فعالیت‌های باهمستان پرداختن به مساله عابران پیاده جایگاه ویژه‌ای داشته است. موضوع عابر پیاده از اولین روزهای فعالیت‌ باهمستان مورد توجه این سازمان مردم نهاد بود. اولین و دومین نشست مدنی حق بر شهر با موضوع «نقد و بررسی زیرگذر عابر پیاده در چهارراه ولیعصر» برگزار شد. پنجمین نشست مدنی حق بر شهر به موضوع «مساله پل عابر» پرداخت . در کنار آن تئاتر شورایی «وقتی خطر هست پل عابر چرا؟» هم با تمرکز بر همان مساله برگزار شد. اعضای باهمستان هم در مجمع سال ۱۳۹۵ مساله عابر پیاده را به عنوان یکی از اولویت‌های کاری باهمستان انتخاب نمودند. در کنار این موارد باهمستان از سال ۱۳۹۵ ضمن همکاری با کمپین «من هم خط عابر پیاده را می‌خوانم» دغدغه‌های خود در این زمینه را پیگیری کرده است. تدوین جزوه زیرگذر عابرپیاده پهار راه ولیعصر و نیز تدوین طرح کمیته پیاده و دوچرخه شورای شهر تهران که پس از پنجمین نشست در دستور کار باهمستان قرار گرفته بود از دیگر اقدامات صورت گرفته در این حوزه است.

چشم انداز:

باهمستان در سرلوحه فعالیت‌های خود پرداختن به گروه‌ها و منافع به حاشیه‌رانده شده در فرآیندهای توسعه شهری را مد نظر قرارداده است. در کنار این، نزدیک‌شدن به هر کدام از این موضوعات و گروه‌ها با رویکرد حق بر شهری از دیگر اولویت‌های باهمستان بوده است. در همین راستا پیگیری حق پیادگان و دوچرخه‌سوارها بر شهر به عنوان گروهی که در برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته تا کنون به کرات نادیده‌گرفته شده‌اند، ضرورت می‌یابد. با توجه به این اصول و چشم‌اندازهای کلی موارد زیر به صورت مشخص مورد توجه کارگروه پیاده و دوچرخه خواهد بود:

تلاش برای انسان محور شدن شهر، در برابر شهر ماشین محور
تلاش برای تضمین حق عابر پیاده به عنوان یک گروه به حاشیه رانده شده در شهر

اهداف:

اهداف مورد نظر این کارگروه عبارتند از:

پیگیری حق حرکت امن، سهل و پیوسته در سطح شهر.
حق مشارکت و تصمیم گیری افراد در پروژهای شهری (نظر افراد، ساکنان و گروه های ذینفع دیده و شنیده شوند.)
حق حضور و درنگ افراد در فضاهای شهری و فضاهای عمومی
حق افراد برای ایجاد فضاهای عمومی در شهر
حق بازتوریع فضاهای شهری
حق برخورداری از عرصه های عمومی باکیفیت
مقابله با خصوصی‌سازی یا نیمه عمومی ساختنِ فضاهای عمومی
در نظر گرفتن بسترهای فرهنگی به منظور ترغیب هر چه بیشتر افراد به حضور و پرسه زنی و گذران اوقات فراغت یا تردد در سطح شهر، در طراحی فضاهای شهری
تامین حق تردد افراد پیاده در سطح شهر: مساله پل‌ها و زیرگذرهای عابر پیاده
تامین شرایط مناسب جهت تردد پیاده گروه های دارای شرایط خاص که نیازمند شرایط و امکانات خاص جهت تردد در سطح شهر هستند (مانند کودکان، سالمندان، افراد توانخواه، والد همراه با کالسکه، زنان باردار و …)
این کارگروه اهداف فوق را در قالب آگاه سازی، فعال سازی و اقدام پیگیری خواهد نمود.

در این راستا تلاش می‌کند امکانات موجود برای انسان محور شدن شهر را فعال کند؛
اتفاقات خلاف این موضوع را مورد نقد قرار دهد؛
برنامه ها و تصمیمات در دست اجرا را با توجه به این موضوع و با نگاهی انتقادی مورد بررسی قرار دهد
در جهت بازبینی سیاست‌های ماشین محور حرکت کند.

اقدامات:

دو پروژه که پیش از این باهمستان به آنها پرداخته بود، برای شروع به کار این کارگروه انتخاب شدند. یکی مساله چهارراه ولیعصر و زیرگذر آن و دیگری کمیته عابرپیاده و دوچرخه شورای اسلامی شهر تهران ری و تجریش.

زیرگذر چهارراه ولیعصر:

زیرگذر چهارراه ولیعصر موضوع اولین نشست از سلسله نشست های مدنی حق بر شهر باهمستان هم بود. این زیرگذر ، از زمان احداث تا دوران بهره‌برداری، همواره مورد انتقاد و اعتراض باهمستان بوده، انتقادها جنبه‌های مختلفی از این پروژه را مورد توجه قرار میداد؛ از جمله عدم تامین امکانات حرکتی مناسب برای تمام گروه‌ها ، که با نرده‌کشی دور تا دور چهارراه موجب شد حق حرکت و حضور بخشی از ساکنان که ذینفعان این فضای شهری هستند، سلب شود.

از آنجایی که این پروژه می‌تواند نمونه‌ای از طرح‌های توسعه شهری باشد که فضای شهر را نه مکانی برای حضور، زندگی و فعالیت ساکنان شهری که مکانی برای تبلور کالبدی شهر می‌دانند، و متاسفانه نمونه‌های مشابه اینگونه اقدامات نه تنها در گذشته بلکه همچنان در طرح‌های در دست اجرا نیز قابل مشاهده است، پرداختن به آن یکی از اولویت‌های این کارگروه خواهد بود. فعالیت این کارگروه می‌تواند در جهت تغییر رویکرد مدیریت شهری که توسعه فضاهای زیرسطحی شهر و تسهیل صرف حرکت سواره را در پی دارد، و همچنین نیاز به حرکت به سمت سیاست‌های پیاده‌مداری در شهر، و حفظ فضاهای عمومی در اختیار عابرین پیاده تلاش کند.

کمیته پیاده و دوچرخه شورای شهر تهران، ری و تجریش:

طرح کمیته عابر پیاده و دوچرخه شورای شهر تهران هم پس از نشست پنجم و به پیشنهاد آقای صابری عضو شورای شهر تدوین گردید. (طرح مذکور در سایت باهمستان قابل مشاهده است.) این طرح پس از انتشار در سایت باهمستان در نشستی با دو تن از اعضای شورای پنجم در اختیار آنان نیز قرار داده شد تا پس از دریافت نظراتشان اقدام در جهت طرح آن در شورا و تلاش در جهت شکل گیری این کمیته ادامه پیدا کند. این موضوع یعنی تمامی پیگیریهای مرتبط با این طرح از تماس با نمایندگان و ایجاد تغییرات لازم در طرح تا تلاش برای شکل‌گیری کمیته و پیشبرد اهداف آن از دیگر اقدامات کارگروه است.

باهمستان در نظر دارد از کمک داوطلبانی که به این موضوعات علاقه مندند استفاده کند. به همین منظور علاقه‌مندان می‌توانند از طریق سایت باهمستان ثبت نام کنند.

داوطلبان حاضر در کارگروه پس از به نتیجه رسیدن اقدامات فوق یا همزمان با پیشبرد این اقدامات می‌توانند ذیل چشم‌اندازها و اهداف در نظر گرفته شده برای کارگروه (و با توجه به تعداد داوطلبان حاضر و توان، دغدغه و تخصص این افراد) اقدامات جدیدی را برای کارگروه تعیین نمایند.

مفاهیم:

۱- عابر پیاده

پیاده به شخصی که با پا حرکت کند، یا از وسایل دیگری (به غیر از دوچرخه) برای تسهیل این حرکت استفاده کند، اطلاق می‌شود. بنابراین افراد سوار بر صندلی چرخدار، روروک، کالسکه و افراد دارای عصای زیر بغل نیز در این دسته قرار می گیرند.
۲- دوچرخه‌سوار

در مفهوم مورد نظر کمیته، دوچرخه سوار به کسانی اطلاق می‌شود که از دوچرخه به عنوان وسیله نقلیه در مقیاس شهری استفاده می‌کنند. در این تعریف دوچرخه به عنوان بخشی از حمل و نقل عمومی و بدیلی برای حمل و نقل پایدار در نظر گرفته شده است و مفاهیم مربوط به دوچرخه سواری فراغتی و ورزشی مد نظر نیستند.
۳- شهر انسان محور

شهرهای انسان محور پیوندی ناگسستنی با سیاست های تولید فضا برای همه ساکنان شهر دارند. شهر انسان محور به شهری اطلاق می‌شود که “پاسخگوی نیازهای همه مردم یا قابل دسترس برای وسیع ترین طیف جامعه با توانایی های مختلف باشد.” فضاهایی شهری باید حقوق استفاده کنندگان، دسترسی و آزادی عمل آنان را تامین کنند. سیاست های اعمال شده بر فضاهای شهری بایستی تسهیل‌گر روابط اجتماعی بوده و در عرصه عمومی بتواند محور عمل اجتماعی قرار گیرد. تجربه‌های فضایی گوناگون شهروندان با مناسبات و تعاملات روزمره آنها همزمان باهم درفضاها شکل می‌گیرند و به فضا‌ها شکل می‌دهند.
این نگاه در تقابل با نگاه مدرنیستی به شهر، غلبه ی ماشین بر فضاهای شهری، فضاهای شهری نا امن به صورت شریان هایی تنها برای جا به جایی بین محل کار و خانه، و با نگاه غیرحمایتی نسبت به حضور و فعالیت زنان، سالخوردگان، کودکان و معلولان شکل می‌گیرد تا فضاهای شهری به فضاهایی که زمینه و امکان حضور و حرکت آزادانه و حق انتخاب ، تعامل چهره به چهره و گپ و گفتگو در آنها تضمین شده است بدل گردند.
۴- فضاهای عمومی

در مفهوم سازی فضای عمومی، درک اصطلاح عمومی در نگاه اول به همه ی مکان های واقعی برمی گردد که آزادانه در دسترس همه– فارغ از سن، جنس، نژاد، معلولیت جسمی یا دیگر ویژگی ها- قرار گرفته باشد. فضاهای عمومی، “زمینی است مشترک” که به عنوان عرصه ی دموکراتیکی برای زندگی عمومی ، مکان های تجمع آزاد، تعامل میان اعضای یک جامعه، صحنه ی فعالیت های کارکردی و آیینی، مکان داد و ستد و رفت و آمد که با کنترل تجاری یا نیروهای دولتی محدود نشده باشد. وجود مردم و رویدادها از مهم ترین کیفیت های فضای عمومی است. فضای عمومی باید دموکراتیک، واجد هویت و خاطره جمعی حاوی کیفیت هایی جهت برطرف کردن نیازهای سطوح مختلف تمامی اقشار باشد.
ساختار:
کارگروه متشکل از داوطلبانیست که با توجه به دغدغه خود در این حوزه به همکاری می‌پردازند. جلسات کارگروه به صورت هفتگی و با توافق داوطلبان تشکیل می‌شود، در هر جلسه یک نفر از حاضران مسئولیت نگارش صورتجلسه را بر عهده می‌گیرد و صورتجلسات مکتوب در دفتر باهمستان نگهداری خواهد شد.

همچنین جهت انجام هماهنگی‌ها و تبادل نظرات به صوورت غیر حضوری و یا به اشتراک گذاشتن مطالب و … گروهی تلگرامی که ادمین آن شماره باهمستان است، شکل خواهد گرفت و کلیه داوطلبان به گروه اضافه خواهند شد.

جهت جذب افرادی که از طریق سایت باهمستان و پر نمودن فرم همکاری نسبت به همکاری با کارگروه ابراز علاقه‌مندی می‌کنند، و نیز سایر افرادی که از مسیرهای دیگر علاقه خود را ابراز می‌کنند، ابتدا در جلسه‌ای با حضور اعضا فعالیت‌های کارگروه به آنها معرفی می‌شود و سپس در صورت تمایل می‌توانند با کارگروه همکاری نمایند.

در صورت نیاز به جذب داوطلب (بر اساس تشخیص اعضای کارگروه)‌ اعضا می‌توانند فراخوانی در خروجی‌های باهمستان منتشر کنند و از علاقه مندان دعوت به‌همکاری نمایند.

اصول:‌

رعایت تمام بندهای اساسنامه باهمستان

عدم حمایت از گروه ها و جریان های سیاسی

همکاری با سایر نهادها و ان جی اوها و برگزاری برنامه های مشترک

به کارگیری فرآیندهای مشارکتی

برای همکاری در این کارگروه، کلیک کنید (+).
برای دریافت پی‌دی‌اف این طرح کلیک کنید (+).

باهم‌صدا شویم،
مجمع حق بر شهر باهمستان